15
Ιαν.
09

Με το βλέμμα ενός νέου ανθρώπου

Της Ειρήνης Ακουμιανάκη
Φοιτήτριας Φιλοσοφικής
24/01/2007

Δε θα έλεγα ότι αισθάνομαι ιδιαίτερα καλά. Και ο λόγος είναι ότι πριν λίγη ώρα τελείωσα το βιβλίο. Πριν αρχίσετε και εσείς να μην αισθάνεστε καλά με αυτόν τον πρόλογο, καλύτερα να γίνω πιο συγκεκριμένη. Ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Θα κάνω πρώτα ένα σχόλιο εξωτερικής φύσεως για να ξεμπερδεύω με τα δευτερεύοντα. Είναι αλήθεια ότι το μέγεθος του βιβλίου, όπως μου έδειξε μια μικρή σφυγμομέτρηση, αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για πολλούς που απλά το αντικρίζουν. Σκέφτονται  που να το ξεκινήσω τώρα, θα παιδεύομαι ένα χρόνο.. Θα μου πείτε έτσι κι αλλιώς οι περισσότεροι αφορμή ψάχνουν για να μη διαβάσουν. Η αλήθεια είναι ότι κι εγώ στην αρχή το ανέβαλα συνεχώς γιατί δε μπορώ να ξεκινήσω ένα βιβλίο με την προϋπόθεση ότι θα διαβάζω μια-δυο σελίδες την ημέρα. Ήθελα να διαθέτω χρόνο ώστε να αφιερώνω όσο εγώ επιθυμούσα κάθε φορά. (Τελικά τον αφιέρωσα χωρίς να τον διαθέτω…) Είναι ένα απαιτητικό βιβλίο. Δε διαβάζεται στο κρεβάτι λίγο πριν  το βραδινό ύπνο. Εκτός αν κάποιος έχει αϋπνίες. Απαιτεί την προσοχή ενός μάλλον όχι νυσταγμένου αναγνώστη. Για να επανέλθω στο μέγεθος, με λίγα λόγια, ίσως θα μπορούσε να μειωθεί λίγο σε μεταγενέστερη έκδοση, που εύχομαι να γίνει γρήγορα (Οι «Άθλιοι» του Β. Ουγκώ -1.000 σελίδες στη δική μου έκδοση- είναι δίπλα του τα ⅔). Μπορεί αυτό να το καθιστούσε πιο προσιτό και ευκολοδιάβαστο, ίσως και πιο εύχρηστο. Πάντως εγώ το αγάπησα και έτσι, ή μάλλον…έτσι.
Ας πάμε τώρα στα ενδότερα. Νομίζω ότι ο χαρακτηρισμός περιπέτεια σκέψης και δράσης που διαβάζει ο ανυποψίαστος αναγνώστης στο οπισθόφυλλο είναι πολύ εύστοχος. Εξαρχής φαίνεται ότι πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Επίσης νωρίς γίνεται αντιληπτή η επιλογή ή, αν θέλετε, τακτική του συγγραφέα να αφιερώνει μεγαλύτερο μέρος στις θεολογικού περιεχομένου συζητήσεις και μικρότερο στη δράση. Ξέρω ορισμένους που εξαιτίας αυτού θα άφηναν νωρίς αυτό το βιβλίο με την πρόφαση ότι πρόκειται για μια θρησκόληπτη που μονολογεί αλλά ευτυχώς και αρκετούς που θεωρώντας κάτι τέτοιο απάνθρωπο (γιατί και τα βιβλία έχουν τη δική τους ζωή), θα επεδείκνυαν λίγη υπομονή μέχρι να εξοικειωθούν με τον τρόπο γραφής. Το ότι πρέπει όχι μόνο το βιβλίο να προσαρμόζεται στα μέτρα μας αλλά και εμείς στα δικά του είναι κάτι που εμένα με ευχαριστεί. Πάντως, θα έλεγα ότι ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρθηκε τόσο να δημιουργήσει ένα εμπορικό βιβλίο, αν και, κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσε να αποδειχτεί ένα από τα εμπορικότερα.
Για να σχολιάσω το περιεχόμενο θα χρειαζόμουν ίσως περισσότερες σελίδες απ’ όσες η κα Μπάλαν σε όλες μαζί τις απαντήσεις της. Με όλα αυτά που θίγει, δίνει αφορμή για πάρα πολλές συζητήσεις. Θα έλεγα ότι απευθύνεται σε υποψιασμένους αναγνώστες, πολλοί από τους οποίους βρίσκουν φλέγοντα τα ερωτήματα στα οποία απαντά, καθώς και σε εκείνους που θεωρούν την αναμονή (για τις εξελίξεις) αρετή, τουλάχιστον για τα βιβλία. Ειδάλλως χρειάζονται μια γενναία δόση υπομονής, αν μάλιστα βρίσκουν πολύ εξειδικευμένα ορισμένα σημεία. Οι ανυπόμονοι και οι βιαστικοί αποκλείονται (ή θα περάσουν βασανιστήρια ή θα διαβάσουν το μισό βιβλίο).
Τώρα, δεν ξέρω γιατί ο συγγραφέας επέλεξε να αναφέρει τόσες λεπτομέρειες σε ορισμένα σημεία των συζητήσεων συνοδευόμενες και με όλες τις παραπομπές ή να κάνει επαναλήψεις. Ίσως επειδή στο βιβλίο μιλά μια επιστήμονας (αλλά και στην πραγματικότητα). Ίσως επειδή και ο ίδιος έχει τόσα πολλά να πει επί του θέματος που δε μπορεί να κάνει άλλες περικοπές. Θα μπορούσα να υποθέσω ότι η μεταδοτικότητα που θα έχει αναπτύξει, λόγω άλλωστε και του επαγγέλματος του, τον ωθεί να διατυπώνει πολλές φορές το ίδιο πράγμα διαφορετικά μέσα στην αγωνία του να γίνει πλήρως κατανοητό. (Άλλωστε και αυτά που διδάσκει δεν απέχουν πολύ από όσα συζητούν οι ήρωές του). Συχνά, όμως, έχει γίνει εξαρχής σαφής. Έτσι κάπου κάπου δημιουργείται άθελά του έντονη η αίσθηση της επανάληψης στον ακροατή που έχει  καταλάβει ή που είναι ήδη πεπεισμένος (π.χ. για την τριαδικότητα του Θεού, τη Θεία Μετάληψη, την αγάπη και την ταπείνωση ως το μόνο δρόμο προς τη θέωση κ.λπ.). Βέβαια η ηρωίδα υποτίθεται ότι συνδιαλέγεται με άθεους ή μη χριστιανούς ορθόδοξους και κάπως έτσι θα ήταν μία πραγματική ανάλογη συζήτηση αλλά δε νομίζω ότι το κάνει για λόγους αληθοφάνειας. Ίσως θα μπορούσαν κάποιες λεπτομέρειες να παραλειφθούν χωρίς επίπτωση στο σύνολο ή την πειστικότητα των απαντήσεων. Εμένα προσωπικά δε με ενόχλησε αυτό (ίσα ίσα που βρίσκω χρήσιμες όλες τις πληροφορίες και σίγουρα θα ξανανοίξω το βιβλίο στο μέλλον για να επανέλθω στις συζητήσεις αυτές) αλλά υποψιάζομαι ότι ίσως κούρασε κάποιους (θα μου πείτε μιλάω και εγώ που τόση ώρα μακρηγορώ). Φαντάζομαι ότι πολλοί ταυτίζονται με τις ερωτήσεις που υποβάλλουν οι γενετιστές στο βιβλίο άλλα όχι, όλοι τουλάχιστον, και με τον ακαδημαϊκό τρόπο που αντιμετωπίζουν την απάντηση: με υπομονή, προσήλωση και σχόλια ανάλογου επιπέδου, ακόμα και όταν είναι και οι ίδιοι βιαστικοί. Τώρα θα μου πείτε αυτό είναι δικό τους πρόβλημα. Και τι να γίνει, να διανέμεται με το βιβλίο μια ανάλογη βιβλιογραφία που πρέπει να διαβαστεί πρώτα για να κατανοήσουν όλοι την αξία του και γιατί αφού μου άρεσε εμένα με νοιάζει για τους άλλους Τι να πω, ίσως να με πίκραναν οι κακές κριτικές που έβαλε αντί προλόγου ο συγγραφέας (αν δεν τις επινόησε μόνος του δηλαδή)… Βέβαια όλα αυτά που λέω ίσως είναι περιττά. Εξάλλου υπάρχουν πάρα πολλά κλασικά πλέον βιβλία των οποίων ο πολύς κόσμος γνωρίζει τους τίτλους αλλά αδιαφορεί για το περιεχόμενο. Η εμπορικότητα είναι μια τελείως διαφορετική ιστορία. Παρενθετικά, δε μπορώ να μην αναφέρω ότι διαβάζοντας το βιβλίο δεν ήταν λίγες οι φορές που γύρισα στα βιογραφικά ψάχνοντας τίτλους σπουδών που ίσως μου είχαν διαφύγει. Δε μπορούσα να χωνέψω ότι κάτι τόσο καλογραμμένο μπορούσε να χωρέσει στο σκέτο:σπούδασε θεολογία στην Αθήνα. Ανωριμότητα, τι να πει κανείς…
Λοιπόν, για να μην παίζω με τα νεύρα σας , αφήνω τις σάλτσες για αργότερα. Η γνώμη μου στεγνή και σκέτη είναι ότι πρόκειται για ένα από τα καλύτερα σύγχρονα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει. Ως προς το μέρος της δράσης τα λόγια είναι περιττά, τι μπορώ να πω… έχει βρει το μέτρο ο συγγραφέας. Δεν το παρατραβάει και ας κάνει λόγο για αποστολή σε τόσους χρήστες έρευνας που αποκαλύπτει τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου ή για την επιθυμία των τριών πρωταγωνιστών να αλλάξουν τον κόσμο. Το λέω αυτό γιατί και άλλων σύγχρονων μυθιστορημάτων θαύμασα την πένα του συγγραφέα, όμως προς το τέλος ήταν λίγο τραβηγμένα. Όλοι οι χαρακτήρες είναι ολοκληρωμένοι (ή και ανολοκλήρωτοι, ανάλογα με το τι απαιτεί ο ρόλος τους να είναι). Όσο για τις μεταξύ τους σχέσεις, τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται δηλαδή, κρυφές στην αρχή, κάθε άλλο παρά εξωπραγματικές φαντάζουν. Για έναν αληθινό χριστιανό τίποτα δεν είναι τυχαίο. Έτσι κι εδώ ο συγγραφέας δημιούργησε «συμπτώσεις» από αυτές που μόνο η αγάπη Του ξέρει να δημιουργεί. Καμία στιγμή της δράσης δεν είναι λιγότερο ενδιαφέρουσα ή αναμενόμενη. Αντίθετα, είναι όλες απολαυστικές και ταυτόχρονα κομίζουν τα μηνύματά τους. Κάτι που διάβασα προ καιρού ταιριάζει γάντι στην περίπτωσή μας. Ο μέγιστος και εξυπνότατος στην ανθρώπινη προσπάθεια είναι επίσης ανησυχητικά κοντά στο κτήνος. Μια υπόμνηση της επισφαλούς φύσεως όλου του πολιτισμού.
Όσο για την κα Μπάλαν, χωρίς την οποία δε θα υπήρχαν οι συζητήσεις του βιβλίου, τι να πρωτοπώ… πολύ κατατοπιστική αν και όχι καταλλήλως καταρτισμένη… Ότι μιλά η ιδιότητα του θεολόγου (ίσως και του καθηγητή…) πίσω από αυτήν είναι ηλίου φαεινότερο. Θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί ότι ο συγγραφέας τη χρησιμοποιεί για να προσηλυτίσει εκφράζοντας μέσω αυτής τα πιστεύω του (όσο και αν διαβεβαιώνει πως όλοι οι χαρακτήρες λειτουργούν αυτόνομα-άλλωστε παρουσιάζουν κι άλλες ομοιότητες αφού και ο ίδιος δηλώνει αλλού: αντί να προσεύχομαι γράφω όπως περίπου και εκείνη). Και, όπως θα γνωρίζετε, αρκετές φορές εκείνοι που έχουν αφοσιωθεί και μελετήσει τόσο ένα αντικείμενο συχνά γίνονται δογματικοί. Όμως εδώ αρκεί κάποιος να προσέξει τις υποβληθείσες σε αυτήν ερωτήσεις. Τίθενται με επιστημονικό τρόπο, είναι εύλογες και όχι αστήρικτες, είναι γνήσιος προβληματισμός ενός όχι μόνο ορθολογιστή αλλά και γενικά σκεπτόμενου ανθρώπου. Προσωπικά πιστεύω ότι σαφώς ο συγγραφέας επιθυμεί να συμμεριστεί ή έστω να θεωρήσει αξιόλογη ο αναγνώστης την αντίληψη του περί χριστιανισμού, όπως και κάθε συγγραφέας επιθυμεί το ίδιο για την κοσμοθεωρία του από την οποία πηγάζει το έργο του. Απλώς εδώ η κοσμοθεωρία αυτή είναι η ορθοδοξία που είναι ζήτημα ακανθώδες και έχουμε απέναντι το πάθος ενός συνειδητοποιημένου θεολόγου. Και αυτό είναι κατακριτέο μα δεν υπάρχει και τίποτα που να μην το κρίνουμε αρνητικά (πέρα από τον εαυτό μας φυσικά). Δε νομίζω ότι θέλει να μας επιβάλλει κάτι καταπατώντας την ελευθερία μας… το σίγουρο είναι ότι μπορεί να κινήσει το ενδιαφέρον του απαθή, να διαλεχθεί γόνιμα με το δύσπιστο, να αναπτερώσει την ελπίδα του πιστού που έχει στραφεί καθ’ έξιν στις εφήμερες χαρές για να γεμίσει τα κενά της ζωής του. Όχι μόνο απαντά σε πάρα πολλά ερωτήματα αλλά υπενθυμίζει και το αληθινό νόημα εκείνων που θεωρούνται αυτονόητα και, παραδόξως, τετριμμένα. Η τριαδικότητα του Θεού, η κυριολεκτικά νοούμενη βρώση και πόση του σώματος και αίματος του Θεανθρώπου, η αγάπη ως ουσία του Θεού, η ενανθρώπιση Του. Αυτόν που ούτε οι άγγελοι του ουρανού δε μπορούν να ατενίσουν, τον κυοφορεί εννιά μήνες η Παναγία, όπως λέει χαριτωμένα και ο Παΐσιος, και τον υποδέχεται η αλαζονεία μας για να τον ταπεινώσει, να τον μαστιγώσει, να τον εξευτελίσει, να τον σταυρώσει. Πολλοί  άνθρωποι στην ιστορία θα βρήκαν τον ίδιο και πολύ χειρότερο θάνατο, σύμφωνα και με ένα αθεϊστικό επιχείρημα, αλλά σίγουρα ελάχιστοι μπόρεσαν να πουν κάτι ανάλογο με το: «άφες αυτοίς• ου γάρ οίδασι τί ποιούσι».  Αυτή τη σημασία της συγχώρησης φίλων και εχθρών, που νοείται από τους περισσότερους ως μία μη εφαρμόσιμη θεωρία, δεν παραλείπει να την εξυμνήσει. Ο χριστιανισμός ξέρει να συγχωρεί. Ακόμη θεωρώ πολύ σημαντικό που αναφέρεται συνεχώς στους αγίους της ορθοδοξίας. Αυτοί κρατούν το χριστιανισμό στη ζωή όχι ως απολιθωμένη θρησκεία. Αναλύονται τόσα πολλά πράγματα και πάλι θα μπορούσε ο καθένας να θέσει τις δικές του ερωτήσεις. Μακάρι να μπορούσα να ρωτήσω άλλα τόσα πράγματα
Δυο λέξεις ακόμα για την ανατρεπτικότητα του βιβλίου. Και σ’ αυτόν τον τομέα ο συγγραφέας τον έχει τον τρόπο του. Αρκετές φορές έμεινα άφωνη για λίγο με τις τελευταίες λέξεις ενός κεφαλαίου. Όσο για το ιντερμέδιο με τον Ήρωα… ευφυέστατο. Γενικά ποτέ δεν ξέρεις τι να περιμένεις: ένα ξέσπασμα αγριότητας και σαδισμού ή ένα θαύμα…
Ας έρθουμε τώρα στην αδιαθεσία μου. Φτάνω αισίως στον επίλογο. Αισίως; Δεν ξέρω. Alternative ending δεν υπάρχει στα βιβλία. Και δεν εννοώ την επιστολή της καθηγήτριας, που θα μπορούσα κάλλιστα να πιστέψω ότι έχει σταλεί και στην πραγματικότητα ή ότι θα ήθελε ο συγγραφέας να τη στείλει, αλλά τις δύο τελευταίες σελίδες. Θα ήθελα ως αναγνώστης να απολαύσω ένα, όχι απαραίτητα κλασικό, αλλά τουλάχιστον πιο ελπιδοφόρο τέλος. Δεν το αξίζω άλλωστε μετά από τόση προσήλωση, μετά από τόση καλή θέληση, αδογμάτιστη και καλοπροαίρετη, υπομονετική και πολλές φορές επίπονη ανάγνωση; Ένιωσα ότι έμεινα με μία αίσθηση ανολοκλήρωτου και ανεκπλήρωτου. Αυτό το ανεκπλήρωτο που μονοπωλεί την ανιαρή σύγχρονη ζωή πολλών ήθελα εδώ μέσω του συγγραφέα να αρθεί. Να μπει στη θέση του ένας ανεπανάληπτος επίλογος για τον οποίο το έδαφος έχει εξάλλου προετοιμαστεί. Και δεν εννοώ ένα ουτοπικό παραλήρημα θρησκευτικού περιεχομένου αντί για τα λόγια με τα οποία κλείνει ο Πολ ούτε να αρχίσουν τα θαύματα για να πειστούμε, αλλά μία οποιαδήποτε αίσια καταληκτική κορύφωση: ξέσπασμα αγάπης, μεταστροφή, συντριβή, αυτοθυσία. Τόσο κόπο κάναμε για να συνέλθουν οι δύσπιστοι πρωταγωνιστές του βιβλίου. Όχι πως ξέρω εγώ την τύφλα μου για να  κρίνω και τον επίλογο αλλά ειλικρινά προς το τέλος του βιβλίου όλο αυτό σκεφτόμουν, έλεγα φαντάσου πως θα είναι το τέλος, λες και νόμιζα πως θα αναληφθώ στους ουρανούς όταν θα διάβαζα την τελευταία γραμμή. Αλλά τελικά μάλλον ένιωσα το επιστροφή στην πραγματικότητα. Βρέθηκα πάλι τόσο κοντά αλλά και τόσο μακριά από τον παράδεισο.
Διαφορετικοί αναγνώστες, διαφορετικές γνώμες φυσικά. ίσως άλλο να επεδίωκε και άλλο να κατάλαβα (το πιθανότερο). Αλλά δικαιούμαι και εγώ μία γνώμη. Και όχι ότι δεν ήταν όμορφο τέλος ή ότι μου χάλασε την εντύπωση για το σύνολο σε καμία περίπτωση. Αστειεύομαι όταν τα λέω αυτά περί αδιαθεσίας. Αλλά τελικά πόσο δύσκολο είναι να μετανοήσει ο σύγχρονος άνθρωπος; Είναι τόσο εξελιγμένος, τόσο μορφωμένος, τόσο παντογνώστης και επηρμένος. Πάντα τον εύκολο δρόμο θα διαλέγει, εις τους αιώνας των αιώνων… Πότε θα αποδείξουμε ότι αξίζουμε την τόση σημασία Του ως σύνολο και όχι ως εξαιρέσεις; Αλλά από την άλλη είναι δυνατόν όλοι να γίνουν άγιοι γεφυρώνοντας το (ποιοτικό) χάσμα ανθρώπου και Θεού; Όχι, αρκεί να γίνουν λίγο καλύτεροι στην πράξη, όπως έγινε ο Πολ ή τουλάχιστον να μη γίνουν κτήνη. Το παράδειγμα των αγίων, που τόσο μεγάλη μνεία γίνεται γι’ αυτούς και που είναι εφαρμοσμένος χριστιανισμός, αποτελεί μάχη που αποτρέπει την αποτελμάτωση του κόσμου. Άσχετα αν τελικά ο σύγχρονος άνθρωπος δεν είναι αρκετά ώριμος ή πολύ βολεμένος για να το αναγνωρίσει.
Ο θάνατος του Τζόζεφ, πρωταγωνιστή του μέρους της δράσης, όπως και αυτός της Βιορίκα, πρωταγωνίστριας στην άλλη πλευρά (και οι άλλοι ακόμα θάνατοι) δεν είναι αφορμή για κανένα θρήνο. Σχεδόν χάρηκα που συνέβησαν. Δεν ένιωσα ότι πέρασαν στην ανυπαρξία. Και η μόνη θλίψη γι’ αυτούς είναι που δε βρίσκονται πια μες στη ζωή μας (που λέει ο λόγος).
Αυτά είχα να πω. Δε θα με κούραζε καθόλου να συνεχίσω να σχολιάζω λεπτομέρειες που θεώρησα αξιοσημείωτες ή τους χαρακτήρες, έχουν άλλωστε τόσο ενδιαφέρον, αλλά θα κούραζε εσάς. Αν δε μου ξαναμιλήσετε μετά από τόση φλυαρία, θα το καταλάβω. Να σας πω πριν κλείσω ότι διάβασα στην ιστοσελίδα του βιβλίου ορισμένες σκέψεις του συγγραφέα υπό τον τίτλο πνευματική αυτοβιογραφία. Δηλώνει εγωιστής και ματαιόδοξος ακόμα και για το ίδιο τι γεγονός ότι το παραδέχεται και θα θεωρηθεί γι’ αυτό ταπεινός και μετριόφρων. Αλλά όμως ο εγωισμός όπως μπορεί να αποβεί το μεγαλύτερο αμάρτημα (βλέπε προπατορικό) έτσι μπορεί να αποτελεί και το μικρότερο και πιο καθημερινό. Μέχρι να γίνουμε άγιοι είναι αναπόφευκτος. Επομένως δε χρειάζεται κανείς να αγχώνεται τόσο. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για έναν άνθρωπο που ως αναγνώστες έχουμε την τιμή να απολαμβάνουμε το ταλέντο του και που, απ’ ότι φαίνεται, δεν επιβεβαιώνει τη ρήση ότι τα βιβλία είναι πιο ενδιαφέροντα από τους συγγραφείς τους…

Advertisements


Αρέσει σε %d bloggers: